a er erfitt a brjta hunang

jarskjlfti mexk

a hltur a vera hrilegt a hugsa til ess a geta veri daglegri rtnu eins og vinnu, skla, fjlskyldu ea frtma og einu augnabliki hent astur sem eru stjrnlausar og lfshttulegar. Jarskjlftinn sem geysai Mexk sustu viku kostai mannslf og eignartjn, skjlfti sem mldist 7,1 Richter kvara. Margir slendingar hafa lent jarskjlfta hr landi en ekki af essari str. Byggingar og jarvegur eru auk ess oft betri hr landi sem er miki ryggisatrii.

egar g var a lesa um jarskjlftann, tk g eftir v a upptkin voru 50 km dpi, en jarskorpan Mexk er hins vegar bara 30 km ykk, sj hr.

sklum er okkur kennt a mttull jarar er gerur r brnu bergi. Jarelisfringurinn O.M. Phillips lkir brnu bergi saman vi hunang. a er mjg hugavert, vegna ess a jarfrin kennir okkur a jarskjlftar myndast egar nningskraftar yfirbugast egar berg bergi sem snertast tekur skri. strlsk vefsa um jarvsindi tskrir jarskjlfta sem titring sem myndast bergi sem brotnar undir lagi.

O.M. Phillips skrifai eftirfarandi The Heart of the Earth:

Ef, eins og vi hfum geti okkur um, jarskjlftar eru afleiingar skyndilegs stabundins brots, losun uppsafnari streitu, er afleiingin s a tluver stfni s krafist efninu ur en a getur framleitt jarskjlfta. a er erfitt a brjta hunang. S stareynd a jarskjlftar eiga stundum upptk sn allt a 700 km dpi, er vsbending um a efni ar niri veri a vera ngilega stft til a geta haldi uppsafnari streitu n ess a fljta, ar til streitan er orin a h a efni brotnar.

Hvenr borair hunang sast? a getur veri nokku fljtandi en stundum aeins harara (en mjkt eins og krem). Hefur nokkurn tmann broti hunang? Ef bri berg er lkt vi hunang, hvernig getum vi fengi skyndilegt stabundi brot 50 km dpi? Um 26 klukkustundum eftir skjlftann rei yfir annar skjlfti stralu strinni 6,4 Richter kvaranum. Upptk hans var mldur 200 km dpi. Ef bri berg er lkt og hunang, hvers vegna myndast jarskjlftar svo miklu dpi?

Ef hefur lesi Bindi I UM, hefur lrt a vi raunverulega lifum vatnsplnetu, ekki kvikuplnetu. a ir a mttli jarar og kjarna er gfurlegt magn af vatni og s. Rannsknir og tilraunir hafa veri gerar til a sna hversu miklu dpi berg-berg brot geta tt sr sta. Eitt slkt ferli var fjalla um tmaritinu Journal of Geophysical Research grein undir heitinu Physical Mechanism of Deep Earthquakes. Rannsknirnar tskra hversu djpt jarskjlftabrot geta gerst s.

Til a lra meira um etta ferli, sj Bindi I UM, undirkaflanum sskjlftar bls. 288.


Gamla jarfrin virkar ekki

ur hef g skrifa umHringrs bergs eins og ntma jarfri skilgreinir hana, en s hn rng, arf augljslega a endurskoa flokkun bergs. En hvers vegna mynda essir rr bergflokkar (storkuberg, myndbreytt berg og setberg) ekki rttan uppruna bergs? Jarfringar tala um essa rj bergflokka sem uppruna steinda. Uppruni frumsteinda storkubergs er lst eftirfarandi htt:

Margar steindir myndast beint r kviku. Feldspat, gljsteinn og kvars til dmis myndast egar kvika klist niur, djpt jarskorpunni, vi hitastig fr 1100C niur 550C. (Rocks, Minerals & Gemstones: Walter Schumann, HarperCollins Publisher and Houghton Mifflin Company, 1993, bls. 12).

͠kviku-falskenningunni lrum vi um stuna, hvers vegna essi ofangreind yfirlsing s rng. Nttrulegt kvars getur ekki myndast vegna klingu kviku vegna margra stna, m.a. essarar:

  1. Kvars er ekki geislavirkt (eins og kenningin um hitann jrunni segir til um).
  2. Kvars er ekki gler(kvars hefur kristalluppbyggingu mean gler hefur hana ekki).
  3. Kvars hefi ekki rstirafeiginleika (nttrulegt kvars glatar essum eiginleikum egar a er hita yfir 570C).

Algengt er a flk haldi a hitinn jrunni vihelst vegna geislavirkni kvikunni ar. a myndi hins vegar a a allt storkuberg (storknu kvika) tti a vera geislavirk, en svo er ekki raunin. Annar augljs hlutur sem hrekur essa punkta er a egar kvars brnar, verur a a formlausu gleri og getur aldrei aftur ori a kristlluu kvarsi me klnun. Auk ess hefur nttrulegt kvars rstirafeiginleika. S kvars hita yfir 570C glatar steindin ennan eiginleika. Kvars, eins og arar steindir sem myndast vatnsrstihita, geta ekki tt upptk sn storknari kviku. ess vegna er uppruni frumsteinda storkubergs gallaur og arf a skilgreina upp ntt.

Nsti flokkur, myndbreytt berg, er sagur hafa myndast ferli sem inniheldur htt hitastig og han rsting, almennt n vatns sem leiir til myndunar nrra steinda me enduruppbyggingu nverandi steinda. Aldrei hafa menn fylgst me essu ferli nttrunni! Vi gtum alagast essari skilgreiningu ef bergfringar gtu bi til myndbreytt berg r storkubergi ea ru bergi rannsknarstofu me v a beita einungis hum hita og hum rstingi. En jafnvel eftir tilraunir aldarair hafa rannsakendur ekki n a gera a. Megin innihaldsefni vatn hefur veri sleppt r jfnunni og ess vegna arf myndbreytta bergi a vera skipt t.

Fjalla er um leyndardminn um setberg kaflanum um falskenninguna um hringrs bergs. Hinn sanni uppruni meginorra sets er ekki vegna verunar og rofs. svo a jarfringar hafi haldi fast vi essa skoun, tala vsbendingarnar gegn rofi snu mli. Jarfringar geta ekki tskrt ngilega vel uppruna mestan hluta sets jararinnar en hinn sanni uppruni setbergs er ingamesta breytingin sem kynnt verur nrri jarfri.

Jarfringar dag tala sjlfir um a myndun setbergs s ekki einfalt ferli og raun er ekki hgt a sj mrg essara ferla gangi dag.

etta kemur kannski mrgum vart sem hldu a ef jarfringar voru me eitthva rtt, tti a a vera a a setberg kmi fr verun og rofi. Raunin er samt nnur eins og Lss leyndardmurinn og falskenningin um hringrs bergs sna. Og eins og hgt er a lesa undirkafla 6.2, lrum vi a a var erfitt a kvea hvaa af essum remur flokkum a setja einstaka steina:

Storkuberg er venjulega skilgreint sem berg sem storknar r heitu (vanalega hrri en 600C), brnuu ea a hluta til brnuu standi. egar maur reynir a beita essari skilgreiningu raunverulegan stein, uppgtvar maur a vettvangi djpbergs er oft erfitt a koma laggir forsendu til a kvea hvort vikomandi kristalla berg s annahvort storkuberg ea myndbreytt berg, en hins vegar vettvangi yfirbors gti a ori erfitt a kvea hvort gjskubergsefni eigi upptk sn storkubergi ea setbergi. (Magmas and Magmatic Rocks: Eric A J Middlemost, Longman Group Limited, 1985, bls. 71-72).

Hvers vegna tti a a vera "erfitt a kvea" hvernig flokka eigi "raunverulega steina"? Vegna ess a steinar hafa vanalega veri flokkair eftir essum remur bergflokkum sem grundvallast kenningu en ekki athugunum.

Flokkun bergs er ekki a einfalt ml a bera kennsl steina og sortera . Hver flokkur er kerfi sem byggur er kenningu um hvernig berg myndast. (The Complete Guide to Rocks & Minerals: John Farndon, Anness Publishing, 2006, bls. 56).

Hva ef kenningarnar um "hvernig berg myndast" su rangar? Ef a vri tilfelli, myndi a svo sannarlega lsa standinu jarfrinni a jarfringar eiga "erfitt" me a nota frilega flokkunarkerfi "raunverulega steina".


Bindi II komi t rafrnu formi

Vol. II digital

Biin er enda! Me spenningi tilkynnist hr me rafrna tgfu af Bindi II af Universal Model (Alhlia lkan) undir heitinu Lfkerfi (The Living System).

etta bindi inniheldur nokkur af mikilvgustu uppgtvunum fyrir hinum Nju vsindum rsundsins. essar uppgtvanir eru meal annars:

  • runarfalskenningin sem snir hvernig runarkenningin er rng kenning, en hefur hn veri kennd sem stareynd.
  • Kaflinn um aldurslkani sem inniheldur njar vsbendingar um Jr sem er miklu yngri en a sem kennt er vsindaheiminum.
  • Steingervingalkani sem snir me tilraunum hvernig steingervingar eru myndair.
  • Kaflar sem fjalla um veraldarsguna og landfrilegan uppruna mannkyns.

vilt ekki missa af essum spennandi kflum sem bta vi og stafesta Bindi I, Jararkerfi UM! Tenglar hr til hgri flytja ig innkaupasurnar, en getur smellt hr til fara beint hi ntgefna bindi. Bindi II er sett kynningarver eins og er, alveg eins og Bindi I essi ver eiga eftir a hkka.

g ska llum mikillar ngju uppgtvunum snum vsindalegum sannleika!


Svr koma fr spurningum

brookeimgSkrif eftir Brooke E. McKay Clickhere for English

Einmitt sko, er a ekki augljst? essi yfirlsing er kannski augljs yfirborinu en dpri ing hennar og notagildi getur leitt til trlegra varandi afleiinga. a er vsa etta UM sem svar-regluna og eftir kemur einfaldlega spurninga-reglan sem er a spyrja alls me opinn huga. Ef essar tvr reglur eru notaar, geta r leitt til meiri nskpunar, umbreytinga og uppgtvunar en getur nokkurn tmann mynda r.

Hvernig get g sagt etta me slku ryggi? essar reglur hefur UM lklega vitna mest af llum setningum ar. a er minnst r nstum v hvert sinn sem sannleikur UM er kenndur einhverjum og a er g sta fyrir v. r eru undirstaan og einnig uppruni srhvers ns vsindalegs sannleika sem UM hefur uppgtva. A spyrja spurninga og eins a hvetja til spurninga getur veri hvati til strfenglegra framfara og aukinnar ekkingar og visku.

Spurningar vakna vegna forvitni og enginn er forvitnari en okkar eigin brn. Me eigin fjgur brn, 8 ra og yngri, er heimili okkar fyllt me mikilli forvitni. a tti ekki a koma vart fyrir mmmur og pabba a nleg knnun hafi snt a foreldrar eru eir sem spurir eru oftast heiminum. eir eru spurir fleiri spurninga klukkustund en kennarar, lknar ea hjkrunarfringar. a kemur lklega heldur ekki vart fyrir marga foreldra fjgurra ra gamla barna a smbrn spyrja a mealtali nrrar spurninga tp tveggja mntna fresti, ea rm 350 spurningar dag. Mur va um heim kinka kolli nna, enda hafa r sjlfar upplifa essa trlegu stahfingu.

g skil a vel, spurningar geta frt svr og ekkingu en stundum hugsa g me mr ef g arf a hlusta eina spurningu vibt bor vi hvert fer lyktin ef g prumpa bakerinu ea hvers vegna er hor eins og salt bragi, gti g fari yfir um. Hva eigum vi a gera vi allar essar spurningar?!? Sjum hva sumir arir foreldrar eru a gera dag.

ri 2015 var ger skoanaknnun Stra-Bretlandi af Institution of Engineering and Technology. henni voru foreldrar barna aldrinum 412 ra spurir nokkurra spurninga. Niursturnar komu vart svo ekki s meira sagt. 83% foreldranna gtu ekki svara einfldum grunnsklaspurningum nttruvsindum egar eir voru spurir. egar kom a v a svara spurningum barnanna sinna, ttuust 61% raunverulega a vera spur erfirar spurningar af barninu snu sem leiddi til ess a eir foruust a veita eim svr almennt.

tti okkur a la illa yfir v a geta ekki svara eim spurningum sem brnin okkar spyrja okkur? ttum vi a skammast okkar fyrir a muna ekki skilgreiningar vsindanna ea strfrijfnur sem vi lrum skla snum tma? Svari er nei, heilinn okkar getur aeins haldi kvenu magni af upplsingum langan tma og megnguheili er raunverulega til, EN vandamli er egar etta gerist: 63% sgu einnig a eir hafi gefi forvitna barninu snu rangt svar stainn fyrir a jta fyrir eim a vita ekki svari.

Rtti upp hnd ef i hafi lst yfir a tfrar su svar vi spurningu barnanna ykkar um hvernig eitthva virkar, egar i viti ekki svari ea nenni ekki a tskra a (hnd mn er uppi nna). Sannleikurinn er s a vi ll erum ffr, hver snu svii. En a viurkenna etta og velja a svara brnum okkar sannsgul, munu bi foreldri og barni hagnast. Sem foreldrar hfum vi skyldu gagnvart brnum okkar til a kenna eim og leibeina tt a sannleika. sem foreldri eirra hefur megin byrgina lrdmi og roska eirra. Me v a kfa spurningar ea a taka ekki tt stugri leit eirra a snnum svrum, ert a missa af eina af trlegustu reynslum ess a vera foreldri.

Ntt lrdmsferli er gefi kafla 1.3 Universal Model. Fyrstu skrefin ferlinu fela sr a lra hvernig a spyrja en einnig hva eigi a spyrja. g lst mest allt mitt lf upp vi a hljta kennslu essu ferli og a var upprvandi a finna annan hp hinu raunverulega lfi sem var a reyna a keppast eftir essum smu hlutum. Stofnunin The Right Question Institute (Stofnun hinnar rttu spurningar) er flagasamtk menntunnar sem starfar me fyrirtki, sklum og foreldrum til a hjlpa vi a rkta nskpun, forvitni og vxt me v a hvetja nemendur mevitaan htt til a spyrja spurninga og kenna eim bestu leiina til a ess. eir bja upp fjlbreytt rval nrra frsluaulinda sem gera a mgulegt fyrir alla, h menntun eirra ea tekna, a lra a hugsa og starfa hagkvmari htt fyrir eirra eigin hnd. Vibrgin vi rrin eirra hafa veri trleg. Tkni eirra me spurningauppskriftum passar vi nja lrdmsferli Universal Model margan htt og ntist svo margan htt lfinu. a er auvelt a sj tknina eirra a verki gegnum myndskei eirra netinu eins og etta:

g kem essum einfldum skrefum verk dag me tv eldri brnin mn, 6 og 8 ra. Vi horfum einfalt myndskei um nttrulega fyrirbri vatn sem getur runni niur snru r einum bolla annan vegna ess a vatnssameindirnar dragast hvor a annarri. A hlusta au spyrja spurninga um kvei eli vatns mean g skrifai r allar niur var trlega spennandi. au skildu mjg vel mismuninn milli lokara spurninga (ekkingar) bor vi hver, hva, hvenr og opinna spurninga (vsdm) bor vi hvers vegna og hvernig. au skildu einnig hag beggja tegundar spurninganna. au spuru nokkrar mjg grar spurninga en ttu auvelt me a rengja r niur r spurningar sem eim fannst mikilvgastar ea r sem au virkilega skuu eftir a uppgtva sannleik . Vi gerum essa tilraun sjlf og var skemmtilegt a heyra strkana skra af spenningi egar a heppnaist fyrir eim lka. g held a eir hafi a hluta til tali etta vera tfrabrag. smile essi reynsla var ekki bara lrdmsrk, heldur lka mjg skemmtileg! A fylgjast me eim hugsa og sj forvitni eirra vaxa var hpunktur dagsins og g set mr a sem markmi a reyna a eiga oft lka reynslu me brnunum mnum.

annig a hva eigum vi a gera me allar essar rmlega 300 spurningar sem koma til okkar daglega? Hvetja au a spyrja meira! Lfi verur annasamt og spurningarnar halda fram a koma, annig a bi til lista, segu barninu nu a srt a skrifa niur spurningarnar eirra og a munir setja kvein tma sar til a finna svr sameiginlega, j hor- og prumpspurningarnar lka. Reynslan og minningarnar sem koma fr uppgtvun sannleik beint vi hliina brnunum num eru lsanlegar. a leyfir lrdmsferlinu til a vera jfnu stigi me foreldri og barni sem bi eru jafn forvitin a finna sannleikann eim heimi sem au ba .

Dean James Ryan fr Harvard Gaduate School of Education sagi etta tskriftarrunni sinni ma 2016:

Mig langar a hvetja ykkur a standast freistingu a hafa tilbi svar og eya meiri tma a hugsa um rttu spurninguna til a spyrja. Hinn einfaldi sannleikur er a svar getur aeins veri eins gott og hin spura spurning. etta veit g af eigin reynslu Fyrir sem hyggjast gerast kennarar til dmis, viti i a vel oru spurning ltur ekkingu koma til lfs og myndar ann neista sem kveikir loga forvitninnar. Og a er enginn strri gjf sem hgt er a gefa nemendum en gjf forvitninnar. Fyrir sem munu vera leitogar, sem i ll veri, hafi ekki hyggjur um a hafa ll svrin. Miklir leitogar hafa ekki ll svrin, en eir vita hvernig a spyrja rttrar spurninga, spurninga sem neya ara og sjlfa sig til fra gmul og reytt svr til hliar, spurninga sem opna mguleika sem voru snilegir ur en spurt var.

Spurningar rva mannshugann. r eru upptk innri hugleislu og ytri tjningu. Me v a hvetja til a spyrja spurninga, og me tmanum a kenna brnunum og einnig fullorna flkinu hvernig a spyrja hlutlgan htt, munt gefa eim gjf sem au geta tt me sr a eilfu. Kenni eim a spyrja alls me opnum huga og a htta aldrei a leita a sannleika svrunum, svrum sem koma fr spurningum.

Heimildir:

https://rightquestion.org

https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/9959026/Mothers-asked-nearly-300-questions-a-day-study-finds.html

https://www.theiet.org/policy/media/press-releases/20151104.cfm

https://www.gse.harvard.edu/news/16/05/good-questions

https://www.youtube.com/watch?v=9wrIIDNECUQ#action=share


Gosbrunnar

Skilgreining gosbrunnum (hydrofountains) er ef til vill rf, enda hfum vi oft s vatni sprauta upp lofti einhverjum brunni ea tjrn, t.d. miborg Reykjavkur.

Gosbrunnar eru mikilvg fyrirbri nttrunni, bi sem voru sgunni og eins sem eru virkir dag. Goshverir (geysers) eru dmi um gosbrunna en a er bara hluti sgunnar, annars vri ng a tala um goshveri. Til ess a f hugmyndina um gosbrunna, langar mig a taka Enkeladus sem dmi.

7.3.11 Enkeladus

essar myndir sna meirihttar vatnsgos, ea gosbrunn sem gs fr yfirbori Enkeladusar, sjtta strsta tungli Satrnusar. Vsindamenn voru orlausir egar eir fylgdust me slkum merkis atburi. A vera vitni a slku gosi segir tvmnalaust til um tilvist virkra vatnshnatta slkerfinu okkar. eim tma sem Cassini geimfari tk myndir af essu ur ekkta fyrirbri, spj gosbrunnur Enkeladusar vatni upp geim hrri h en eigi verml (sj innskotsmynd 1 sem snir litrfsmynd af tunglinu og llu gosinu)! Innskotsmynd 2 er ljsmynd r snilega ljsinu af essum atburi byrjunarstigi. Innskotsmynd 3 er nrmynd af yfirbori Enkeladusar sem snir strar sprungur og gil fr fyrri bresti. essar hafa vafalaust einnig losa tluveru magni af vatni og s upp geim, sem hafa enda sem hluti af hringjum Satrnusar. Vsindamenn hafa greint hringi Satrnusar til a vera a mestu r s og Enkeladus er ekkt til a hafa veri einn af megin uppruna ess.

Innskotsmynd 4 er einnig nrmynd af yfirbori Enkeladusar. Ferningarnir tkna hitastigi yfirborinu ( Fahrenheit skalanum). Rauu ferningarnir tkna heitara yfirbor og hinir blu kaldara yfirbor. Taki eftir a hitastigi hkkar, eftir v sem nr dregur a sprungu (misgengi). etta er dmi um yngdarafls-nnings-lgmli sem fjalla er um 5. kafla (Bindi I) UM. Nningur mefram misgengi skorpunni hitar vatn undir yfirborinu sem rs upp a yfirborinu. Stundum, eins og essu tilfelli egar Cassini flaug arna um, eiga gos sr sta me slkum krafti, a miklir vatns- og sstrkar eru sjanlegir sem spa efni langt inn geim. Enkeladus vatnshntturinn er sagur hafa elismassa sem svarar til rmlega 1,5 sinnum hrri en elismassi vatns og er hann lklega samansettur af vatni, grjti og steinefnum.

Ef tt nokkurn tma tk a horfa Satrnus gegnum stjrnusjnauka allir ttu a prfa a vertu tilbinn til a vera innblsinn, ekki einungis af fegur hringja Satrnusar, heldur einnig vegna eirrar stareyndar a eir eru nnast eingngu bnir til r vatni!

Gosbrunnar hafa merkilega sgu a segja einnig jrinni okkar!


Vatn, vatn t um allt

Vatn t um alltVatn, vatn t um allt (Water, Water Everywhere) er titill greinar febrar 1999 tgfu af Sky & Telescope tmaritinu. a er saga um geimfara sem finna vatn, eins og a er sagt t um allt. a er raun erfitt fyrir stjrnufringa a horfa t um allt, n ess a finna vatn. Sem er undravert ljsi ess a vi ttum ekki a finna svona miki af v samkvmt miklahvells-falskenningunni sem talar um yfirgnfandi vetni alheiminum. Vetni en ekki vatn er sagt vera algengasta efni. En raunveruleikinn blasir vi okkur:

Hinn alaandi bli litur jararinnar sem vatni myndar r meirihluta yfirbors hennar hefur alltaf veri greinilegt einkenni plnetunnar okkar. En egar stjrnufringar horfa nnar restin af slkerfinu okkar og lengra, komast eir a eirri niurstu a Jrin er ekki eins einst eins og haldi hefur veri. Vatn, eitt af algengustu sameindum alheimsins, birtist nstum alls staar ar sem vi leituum: tunglinu, Mars, Jpter, Satrnusi, ranusi og Plt, mrgum tunglum essara reikistjarna, halastjrnum og loftsteinum, slinni og ef til vill Merkrusi, alls staar geimnum og mjg lklega reikistjrnum kringum arar stjrnur. (Surfing the Solar System, Its wetter than you think, Michael Milstein, Air & Space, des. 1997/jan. 1998, bls. 56).

a virist eins og a menn su a finna vatn alls staar. essi grein var skrifu 1997 en san hafa stjarnelisfringar veri a finna meira og meira af vatni me hverju gervitungli sem sent er upp geim. Meira vatn, ekki vetni. annarri grein Sky & Telescope fimm rum sar lesum vi nnast smu orin:

Vatn, vatn t um allt Til essa hefur SWAS rannsaka halastjrnur, lofthjp Mars, Jpter og Satrnusar auk um 120 sameindask, tvali aallega vegna hugavers eli rafsegulbylgna sinna. Alveg eins og ISO hefur SWAS fundi vatn, vatn t um allt, segir Melnick, rannsknarstjri verkefnisins. (Searching for the Molecules of Life in Space, Steve Nadis, Sky & Telescope, janar 2002, bls. 32).

ljsi hins mikla magns af vatni geimnum og a a hafi veri fundi svo mrgum stum, myndi venjulegt flk halda a vatn myndi vera a aal umruefni stjarnefnafri og rannsknum um myndun stjarna og reikistjarna. v miur er a ekki tilfelli.


Myndun kalsedn

essu stutta myndbandi lsir hfundur bkarinnar Dean Sessions hvernig, ea llu betur hvernig umhverfi, kalsedn myndast.


Vatn stjrnunum

Alfriorabk netinu (hlekk sj hr) segir a vatnssameindir skapa "bjartasta litrfslnu rafsegulbylgjum alheimsins":

Menn hafa einnig fylgst me meysi-lkar rvandi losun nttrunni r migeimnum og er oft kllu "ofurgeislandi losun" til ess a greina a fr meyserum rannsknarstofa. Vatnssameindir stjrnumyndandi svum geta gengist undir umhverfingu is og losa t geislun um a bil 22,0 GHz og skapa ar me bjartasta litrfslnu rafsegulbylgjum alheimsins.

svo a essar upplsingar su ekki endilega njar, eru r ekki almennt ekktar. a sem er verra er a ntma vsindi hafa ekki lagt saman tvo og tvo til a komast a v hvers vegna vatn hafi svo bjarta litrfslnu og hvers vegna a er svo lti af vetni og srefni migeimnum samanburi vi vatnssameindir, einkum ar sem stjrnumyndanir eiga sr sta.

Vatni kom fyrst, ekki vetni, ekki heln, nitur ea srefni. etta er stan fyrir v a vi finnum vatn, hvert sem vi ltum, jafnvel litrfi stjarna:

Heitar vatnssameindir eru mikilvgasta uppspretta innraus gagnsis litrfs srefnisrkra seinni-gera stjarna. Vatn er srstaklega berandi litrfi raus risa-breyistjrnu og rum kldum stjrnum af M-gerinni. (Water on the Sun, L. Wallace og fleiri, Science, Vol. 268, 26. ma 1995, bls. 1155).

Uppgtvun vatns litrfi stjarna var merkileg uppgtvun en enn merkilegra er hlutverk vatns stjrnumyndunum. Greinin Waters Role in Making Stars tmaritinu Science (nvember 2000) hefst me essum orum:

Vatnssameindin gegnir undirstu hlutverki frumstigum stjrnumyndana.

etta er strmerkilegt! Ekki stendur etta kennslubkum um stjrnufri.

Hva me slina okkar, hn er j stjarna. Ef til vill kemur a ekki vart fyrir marga en a er vatn slinni! Hvernig getur etta veri?

Water on the Sung tla ekki a ra smatriin hr en uppi stendur a vatn eigi alls ekki a finnast slinni samkvmt llum kenningum en mlingar sna anna. a fannst vatn ar og arf n a taka tillit til ess llum stjrnulknum. Reyndar urfa allar stjrnufrikenningar a lta vatn sem undirstuefni kenningum snum. Aukenning og greining mikils magns af vatni stjrnum ykir ekki lengur vera njar frttir en samt hefur essi uppgtvun ekki hvatt til rannskna ea run ns "vatnslkans" myndun stjarna og reikistjarna.


Vatn alheiminum

Jrin sem vatnsplneta, kom til r vatni - a sama gildir um reikistjrnurnar, tungl og nnur himintungl. Jafnvel stjrnurnar sjlfar komu til r vatni. Vegna ess a vatn er til svo miklu magni alheiminum, ttum vi a bast vi a geta s a alls staar ar sem vi ltum, allt fr rum reikistjrnum okkar slkerfi ytra slkerfi og fram inn alheiminn. Hinga til hefur lotukerfi veri forsendan til ess a tla a vetni s algengasta frumefni alheimsins. a hefur veri lagt til a a s efni sem ll nnur efni hafa myndast r. En kk s a hluta til nrrar tkni sem hefur rast sustu r, erum vi ann mund a afhjpa a sem raunverulega er algengasta sameindin alheiminum og einnig hinn sanna uppruna alls efnis.

Charles Townes var me a finna upp hinn svokallaa meysir, ea rbylgjuleysir. Enska ori maser er bi til r rbylgju (e. microwave) og leysir (e. laser) og svipaan htt var hi slenska heiti til. etta tki er nota til a safna tslg rbylgjutni. Townes var einnig upphafsmaur litrfsfrinnar sem notar rbylgjur og var hann frumkvull rannskknum gasskjum vetrarbrautum og kringum stjrnur. Rannsknir hans leiddi til uppgtvana stjarnelisfrilegum meysi, ea nttrulegum uppruna af rbylgjuorku geimnum.

Joseph von Frauenhofer var fyrstur manna til a kortleggja rf slarinnar snemma 19. ld. litrfinu komu fram svartar lnur, ea liti sem vantai inn milli. Hann merkti essar svrtu lnur me bkstfum og kallai r gleypnilnur en r svara til bylgjulengda sem eru "gleyptar" af mismunandi efnum. Auvelt var a koma auga vetni sem gleypti mest og ar af leiddi a a efni var til meira magni en anna. essi athugun leiddi til ess a vsindamenn tru v a vetni vri algengasta frumefni alheimsins. dag er essi falskenning kennd sem hn vri stareynd llum kennslubkum.

egar n Townes uppgtvai hina nttrulegu meysi, gaf a honum ann kost a greina efni alheiminum, sem hann og geri. Ef vetni vri algengasta frumefni, tti hann a geta greint a auveldlega me meysirnum snum. etta er a sem hann fann:

Hvaa sameindir ttum vi a leita eftir nst? a voru engin augljs og auveld vifangsefni... Vatn hafi litrfslnu mjg nlgt v ammonaki sem vi hfum fundi, en rvun vatnsorkustigsins sem framkallai essa bylgjulengd myndi taka verulega hrri ttni og hrri hitastig en a sem tti lklegt gasski, jafnvel eftir nju niursturnar fr ammonaki. Engu a sur hugsai hpurinn minn... vi gtum allt eins leita a vatni. Hver veit hva meira vnt gti gerst. Og a gerist - vatnslnan kom upp. Vi fundum fyrsta vatni okkar Sagittarus B2, sama sta og vi fundum fyrst ammonak.

Eftir a vatn kom upp Sagittarus B2, vildum vi auvita leita a rum stum til a sj hvort vatn vri algengt. (How the Laser Happened - Adventures of a Scientist: Charles H. Townes, Oxford Universtiy Press, 1999).

Townes lsti vibrgum vinnuflags sns ennan htt:

a hltur a rigna ron! Hn hefur mjg sterka vatnslnu. Hann hafi fundi vatn, fullt af v. ron vatnslnan var 20 sinnum sterkari en s fyrri, miklu hrri en vi ttum von .

Water in Orion NebulaRannsakendum kom etta svo miki vart a eir endurtku tilraunina me strra 26 m lngu loftneti til ess a sannfra sig, en eir fundu bara enn meira vatn.

Samkvmt miklahvells-falskenningunni ttu vetni og heln a vera til miklu meira magni en vatn, en svo er ekki.

Hvaa frumefni er algengast alheiminum, byggt tslagi geimgeislunar? - Vatn!

Ekki rvnta g kalli vatn frumefni. a er frumefni eim skilningi a a er byggingarefni llu ru. a vatnssameindin s bygg r vetni og srefni, er ekki hgt a ba til vatn r eim tveimur efnum. Hver hefur veri efnafrikennslu ar sem kennarinn blandar saman srefni og vetni saman og r verur vatn? Einmitt. Enginn.

Skilningur okkar v magni vatns alheiminum mun breyta hugsunarhtti okkar um uppbyggingu okkar eigin jarar.


Klulaga hnettir

Seas fading

Vi ll ekkjum a jrin er skipt fleka og a eir su a reka. slandi tlum vi um a flekaskilin sem fara beint vert gegnum landi opnist ea me rum orum a flekarnir tveir sem eiga hlut reka fr hvorum rum rlega um 2 cm. Kennt er sklum a eir fljti heitri kviku.

Tveir megin ttir essu eru hrrttir. Annars vegar a flekar hreyfast mismunandi stefnu enda er a mlanlegt. Hins vegar a flekarnir, a er a segja jarskorpan, fljti vkva. a hefur einnig veri snt me jarskjlftamlingum. a er rtt, jarskorpan er floti! etta leiir okkur a eftirfarandi grundvallar spurningar:

hverju fljta flekar jararinnar?

g kem a essari spurningu sar en snum okkur a spurningunni um vatn jararinnar - str spurning ntma vsindum er hvaan a kom. Lagt hefur veri til a a hafi komi me halastjrnum en raun hafa menn ekki hugmynd um a. g myndi hins vegar sna spurningunni vi og spyrja: Hvaan kemur bergi sem sumir hnettir hafa?

Titill essarar frslu er "Klulaga hnettir". Hvers vegna eru allar reikistjrnur og flest tungl klulaga? g held a allir su sammla um a svari liggi v a rdaga hnattarins hafi hann veri fljtandi formi. Vkvi. Vsindi tala umasp loftsteina (hvaan komu eir, r gamalli sl?) sem hafa mynda heitan og fljtandi hntt sem hafi san klna en jrin ekki a innan, jafnvel eftir 4,5 milljara ra!

etta stenst alls ekki en hins vegar er a rtt a jrin hafi rdaga veri fljtandi formi. Eftirfarandi stuttmynd snir vatnsklu yngdarleysi.

fyrstu andr virist hugmyndin um "vatnsplnetu" ea a plneta myndu r vatni vera fjarstukennd. hinn bginn arf bara stutta grundun til a sj a a er enginn annar kostur, alveg sama hversu fjarstukennt a megi virast fyrst. Hugmynd Kpernikusar og stuningur Galles um a jrin snist um slina var einu sinni tali fjarstukennt, jafnvel gulast egar fyrst var tala um a. Vissulega kemur klulgun jararinnar vegna vkvaforms og innviir jararinnar eru einnig fullir af vkva. Vi hfum s a a er enginn vsindaleg snnun fyrir tilvist kviku. a gefur okkur ekki marga kosti.

Nstu frslur munu smm saman sna sannanir fyrir Vatnplnetulkaninu.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband